Te Wharekura 73

Contents
He kupu whakataki
Whakarongo (Kōrero)
Kōrero (Whakarongo)
Pānui (Tuhituhi)
Tuhituhi (Pānui)
Mātakitaki (Whakaatu)
Whakaatu (Mātakitaki)
Ngā hono ki ētehi atu marautanga
He papa kupu

He kupu whakataki
He huinga pukapuka a Te Wharekura i whakatakotoria hei rauemi whai muri i a Te Tautoko. He rauemi reo Māori tēnei e tautoko ana i ngā wāhi whāinga matua ki tā Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa. Ka whakaatu hoki i ngā kaupapa whānui e pā ana ki te pūtaiao, te hangarau, ngā tikanga ā-iwi, me ngā toi i roto i ngā kaupapa kawea ai e ngā ākonga ia rā. Ka noho mai he kōrero pono hei tūāpapa, ā, ko te tikanga, mai i reira ka toro haere ngā ākonga i ngā mahi takitahi, ā-rōpū, ā-akomanga rānei i te roanga atu o ngā kōrero.
Kua hora mai a Te Wharekura 73 hei whāwhātanga mā te hunga kua 9 tau, ā, piki ake, e whakaakona ana ki te reo Māori.
Te whakamahi i tēnei huinga pukapuka
Tērā pea ka hiahia koe kia pānui ngā ākonga i tētahi kōrero i te tuatahi, kātahi ka whai i tētahi pātai, ka whakautu rānei i ētahi pātai kua whakatakotoria. Tērā rānei ka hoatu ngā pātai ki ngā ākonga i mua i tā rātou pānui i ngā kōrero. Ko te hua o tēnei, ka āta mōhio ngā ākonga ki ngā tino āhuatanga hei kimi mā rātou i a rātou e pānui ana. Tērā rānei ka whakamahia tēnei hei tāhuhu mō tētahi rangahautanga, ka taea rānei te kawe ngātahi ki ētahi kaupapa rangahau e whakahaeretia ana e te akomanga. Arā ētahi mahi ka whai kia auaha tonu te reo Māori. Ka noho ēnei hei whakahauhau i ngā ākonga kia tuku i ō rātou hinengaro kia rere.
Ko te katoa o ngā kōrero kei tēnei putanga e hāngai ana ki te kaupapa 'Ngā kōrero o neherā', otirā, me te tuku tirohanga Māori ki te ao whānui.
Ngā whāinga paetae
Kua tohua ngā whāinga paetae mai i ngā whenu o Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa me ētahi atu o ngā marautanga o Aotearoa i ngā wāhi e tika ana, e hāngai ana ki ia kōrero. Kua tohua anō hoki ngā pūkenga me ngā waiaro i ngā wāhi e tika ana. Heoi anō ngā pūkenga, ngā waiaro rānei ka āta tirohia, kei te āhua tonu o te huarahi ka whāia e koe hei kawe i ngā mahi.
Ngā taumata mō te pānui pukapuka
Ko ngā kōrero kei tēnei kohinga e tika ana mō ngā ākonga kei te 9 tau piki ake tō rātou akoranga ki te pānui reo Māori. E tika ana hoki tēnei rauemi mā ngā ākonga kua tae ki ngā kōeke 5–8 e ai ki Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa. Otirā, ko ngā kōrero whai kupu ōpaki, ōkawa, kīrehu, kīwaha rānei, tērā pea e hāngai kē ana ki ngā taumata o runga ake. Māu tonu e whakatau mēnā e tika ana kia ārahina te pānui a te ākonga, kia mahia tahitia rānei, me waiho rānei mā te ākonga me tōna kotahi e pānui ngā kōrero. He mea whakamārama i te pānui e ārahina ana, te pānui tahi, me te pānui motuhake i roto i te pukapuka Ngā Kete Kōrero: Hei Āwhina i te Kaiwhakaako (Dewey 499) me Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (Te Pou Taki Kōrero, Te Whanganui-a-Tara, [1996]).
He whakarāpopoto
Ko tēnei pukapuka he taonga piki kōtuku mō tātou katoa. He aha ai? Nā te mea ka whāki i te iwi Ngā Rauru Kiitahi i ōna whakapapa me ngā kōrero tino tawhito e pā ana ki ngā atua, ngā tīpuna, me te whenua. Ka tirohia e koe ō rātou kōiwi tūturu ki taua takiwā.
He whatu pānui – Hei tautoko i te kaipānui
E rua ngā kaupapa. Tuatahi, ko te pūhonohono ki ngā atua me tō rātou pūtake i ngā ira i puta mai a Te Kore, Te Pō, me Te Ao Mārama. Tuarua, ko ngā uki me tō rātou tūhonohono ki te whenua.
Ka tautoko atu ngā kōrero mā ngā whakaahua. Ka tāutu anō hoki ngā wāhi mā te mahere.
Kia mataara!
Ko te reo ā-iwi o Ngā Rauru Kiitahi ko te wero mō ngā ākonga. Me āta titiro ki te papa kupu mō ngā whakamārama.
He kete kupu
Ko te hononga o ngā pānui katoa mō tēnei wāhanga i Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa.

Whakarongo (Kōrero)
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
•	Ngā whāinga paetae
•	Ngā pūkenga
•	Te kawenga
Ngā whāinga paetae 
Kōeke 5
Ka mārama ki te ākonga te whānuitanga o ngā kōrero i te huhua noa o ngā horopaki ngahau, me ngā horopaki ako.
Kōeke 6
Ka mārama te ākonga ki te roanga o ngā kōrero i te huhua o ngā wāhi whakahoahoa me ngā wāhi ako.
Kōeke 7
Kia āta mārama ki tētahi reo ōpaki, ōkawa rānei ahakoa pēhea te roa, te poto, te tere, te kaupapa kē rānei, me te āta whakaaro anō ki ngā āhuatanga horopaki.
Kōeke 8
Ka mārama ki te ākonga ngā kōrero e mau nei ngā whakatakotoranga uaua, me te pakari anō o tana tū i ngā horopaki huhua noa.
Ngā pūkenga 
Kōeke 5
Ko te tāutu i te pūtake o te kōrero.
Kōeke 6
Ko te whakahāngai i te āhua o te whakarongo ki te horopaki.
Kōeke 7 
Ko te whai i ngā kōrero, i ngā waiaro, i te wairua o te kōrero a te tauhou e matatau ana ki te reo.
Kōeke 8
Ko te whai i te reo ā-iwi a te tauhou e matatau ana ki te reo Māori.
Te kawenga 
Ngā uki a ngā Rauru Kiitahi
Hopukina tēnei whakapapa ki runga rīpene. (Mēnā kāhore he pūrere hopureo tāu, māu te whakapapa e pānui ā-waha.) Kia toru ngā wā ka purei i te rīpene nei, ka pānui ā-waha rānei te whakapapa nei. Whakamārama atu te whakapapa ki āu ākonga. Ko te mahi mā ngā ākonga, he āta whakarongo kia āhei rātou ki te whakautu i ngā pātai e whai nei.
•	Ko wai te tangata ka moe i a Wharawhara?
•	Ko wai te tangata 'tō mua'? 
•	Ko wai te tangata 'muri iho'? 
•	Ko wai te tangata tō mua i a Te Whakauerangi? 
•	Ko wai te tangata kei waenganui i a Ngāi-nui rāua ko Ngāi-kaha? 
•	Ko wai te tangata ka moe i a Rongoueroa? 
Kia oti te whakautu i ngā pātai nei, me mahi takirua ngā ākonga hei hihira i ngā whakautu. Me pānui anō ngā ākonga i te whakapapa nei. Anei ngā whakautu tika e rārangi mai ana:
•	Ko Aroaro-te-rangi
•	Ko Punga 
•	Ko Karihi 
•	Ko Whakauenuku 
•	Ko Ngāi-roa 
•	Ko Ruarangi 
Āheinga reo 1: Mihi – Ōkawa
Te whakapapa o Ngā Rauru Kiitahi
Āpitihanga 4 – Ngā rārangi kupu

ake 	kia tipu ake, ka poupou ake 	
āwha 	o te āwha 	
āwhio 	o te āwhio 	
hihiri 	Pukepuke te hihiri 	
iho 	muri iho ko Karihi 	
ira 	te ira tangata 	
matua 	te tākiri nui o ngā mātua, matua te pō, ... 	
pūmau 	te wā pūmau 	
Aromatawai
Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakamahi i te maha noa atu o ngā pūkenga whakarongo
•	whakamārama i te tikanga o tēnei mea, o te 'momo tuhinga' 
•	rapu i ngā tino mōhio mai i ngā whakaaturanga reo ataata. 
Ngā whaipānga o ngā uki
Hei mahi takirua
Tuatahi, me pānui ngā ākonga i te upoko nei. Tuarua, mā ia ākonga e whakarite ngā pātai e toru mō te upoko nei. Mā tētehi ākonga āna pātai e pānui ā-waha. Mā tērā atu ākonga te whakautu e kimi mai i te upoko nei.
Hei tauira
•	Ko wai te tāne o _________________?
•	Ko wai te wahine o _________________? 
•	He aha ngā waka i heke mai ai ngā uki o Rauru Kiitahi? 
Ngā whare a Rauru
Mahi ā-rōpū
Tāruatia te mahere kei raro nei. Tapahia ngā wāhanga. Hoatu ngā wāhanga ki ngā ākonga. Mā rātou e tūhono ngā ingoa o ngā whare ki ngā whakaaturanga e tika ana.
Te Rūrūnga o Rauru 	Ka rūrū te whenua i a ia me āna toa. 	
Te Kohete o Rauru 	Ka oreore i runga tonu i te mana o āna kōrero. 	
Te Kaha o Rauru 	He kaha hāpai i tōna iwi ahakoa ngā taumahatanga. 	
Te Mihinga o Rauru 	Ko te pōwhiri nui i te manuhiri he taonga nui. 	
Te Wehenga o Rauru 	Ka mihi atu te iwi ahakoa ki hea. 	
Te Arei o Rauru 	Ko te mana tohu whenua tēnei. 	
Rongomai Rauru 	Ko te kawenga maungārongo. 	
Te Kapunga Rauru 	Ko te mana pupuri whenua. 	

Kōrero (Whakarongo)
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
•	Ngā whāinga paetae
•	Ngā pūkenga
•	Te kawenga
Ngā whāinga paetae 
Kōeke 5
Ka taea e te ākonga te whakaputa kōrero, te whakapuaki ōna ake whakaaro e pā ana ki ngā kaupapa maha, me te pakari anō o tana tū i ngā horopaki huhua noa.
Kōeke 6
Me whai hua, me hāngai te reo ā-waha, ā-tinana o te ākonga, me te pakari anō o te tū i ngā horopaki huhua noa.
Kōeke 7
Me whai hua, me hāngai te pāhekoheko atu a te ākonga, me tana āhei anō ki te āta whakahāngai i ana kōrero ki ngā horopaki ōpaki, ōkawa rānei.
Kōeke 8
Ka taea e te ākonga te whakaatu tana māia, tana tohungatanga ki te āta whakaputa noa i te kōrero ahakoa te take, ahakoa ki hea.
Ngā pūkenga 
Kōeke 5
Ko te whakaraupapa whakaaro.
Kōeke 6
Ko te whakamārama i te hononga o ngā āhuatanga o te reo ā-waha ki ō te reo ā-tinana.
Kōeke 7
Ko te whakapuaki mōhio me te honohono tika anō i ngā ariā e kawea nei e aua kōrero.
Kōeke 8
Ko te tautoko, ko te tohetohe i runga anō i tāna i whakapono ai.
Te kawenga 
Ngā uki a ngā Rauru Kiitahi
Hei mahi ā-rōpū
Hoatu tētahi ingoa tipuna o te whakapapa ki tēnā ākonga, ki tēnā ākonga. Whakarongo ki te rīpene kōrero. Kia rangona e tēnā ākonga, e tēnā ākonga te ingoa tipuna kua hoatu ki a ia, me tū ia.
Wharawhara-te- rangi 	Aroaro-te- rangi 	Whaitiri 	Kaitangata 	Punga 	
Niu-ngārara 	Niu-wētā 	Karihi 	Mataipua 	Whakauenuku 	
Whakauerangi 	Tūtānuku 	Tūtārangi 	Tapu-ki-te- whakaihi 	Tapu-ki-te- whakamana 	
Taura-Kaha 	Tawake-ariki 	Tangata-katoa 	Hāpai-te- rangi 	Akiaki-te-rangi 	
Ngāi-nui 	Ngāi-kaha 	Ngā-ariki 	Te Uiarei 	Toi-te-huatahi 	
Wairerekiao 	Ruarangi 	Rongoueroa 	Rauru 	Ngāi-roa 	
Te takutai moana
Me tuhi ēnei pātai ki te papatuhituhi kātahi ka wānanga ngā ākonga mō ngā whakautu. Anei ngā pātai:
•	He aha te tikanga o te kauae runga, te kauae raro?
•	He aha te whakamārama o te kupu 'wahatai'? 
•	He aha te puāwaitanga o te ao? 
Te wā o te korekore
Pānuitia ā-waha te upoko nei. Hopukina te taki tīpuna ki runga rīpene kōrero. Mā te kaiako e pānui ā-waha tētehi kīanga i te taha mauī o te upoko nei ki ngā ākonga. Kātahi ka whakahoki ngā ākonga i te whakamārama tika mai i te rārangi matau.
Whakawehe ngā ākonga ki ngā rōpū e rua kātahi mā rātou tēnei mahi e mahi anō. Ko tētehi rōpū e pānui ana mai i te taha mauī, ko tērā atu e whakahoki ana mai i te taha matau.
Hei tauira
Mā te kaiako: 	'Te kore tē kukū' 	
Ngā ākonga: 	'he whakaaturanga kore' 	
Mā te rōpū tuatahi: 	'Te kore nui' 	
Rōpū tuarua: 	'he tino nui te pōuritanga' 	
Te Iwiora Tama-i-parea – Ngāti Ruaiti
Hei mahi takirua
Pānuitia te upoko nei. Tāruatia te mahere kei raro iho nei. Tapahia ngā wāhanga. Hoatu ngā wāhanga o tētehi mahere ki tētehi ākonga, ko ngā wāhanga o tērā atu mahere ki tētehi atu ākonga. Mā rāua e tūhono ngā ingoa ki ō rātou taura here whakapapa. Ka taea ngā whakautu te hihira mā te āta pānui i te upoko nei.
Akonga A
He irāmutu hungawai 	He tamaiti nā Te Iwiora 	Te wahine a Rātana 	Te tiamana o te Komiti Hāhi Matua 	  	
He whanaunga tata 	He tuakana 	Te koroua 	He teina 	Ngā tamariki 	
Akonga E
Te Iwiroa Tama-i-parea 	Homai Tama-i-parea 	Te Urumanao 	Te Iwiroa 	  	
Te Iwiroa ki a Te Urumanao 	Te Iwiora Tama-i-parea 	Ngahina Rātana 	Te Hokorima Wakarua 	Arepa rāua ko Omeka 	
Anei ngā whakautu tika:
•	Te Iwiroa Tama-i-parea? He irāmutu hungawai
•	Te Iwiroa ki a Te Urumanao? He whanaunga tata 
•	Homai Tama-i-parea? He tamaiti nā Te Iwiroa 
•	Te Iwiroa Tama-i-parea? He tuakana 
•	Te Urumanao? Te wahine a Rātana 
•	Ngahina Rātana? Te koroua 
•	Te Iwiroa? Te tiamana o te Komiti Hāhi Matua 
•	Te Hokorima Wakarua? Te teina 
•	Arepa rāua ko Omeka? Ngā tamariki 
Te Hokorima (Rima) Wakarua – Ngāti Ruaiti
Mā ngā ākonga e rangahau kia mōhio ai te āhuatanga o ngā kākahu, ngā whare, ngā momo waka, me ngā momo kōrero i te wā 1928.

Pānui (Tuhituhi)
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
•	Ngā whāinga paetae
•	Ngā pūkenga 
•	Te kawenga 
Ngā whāinga paetae 
Kōeke 5
Me tōrino te pānui a te ākonga, me tātari anō i tāna i pānui mai ai i ngā marau o te kura hei tāutu i ngā waiaro, i ngā uara, i ngā pūtake o te kaituhi.
Kōeke 6
Me pānui te ākonga kia whai hua ai tana rangahau i ngā tūmomo tuhinga e pā ana ki ngā kaupapa kua whakaritea hei tirotiro māna.
Kōeke 7
Me whai hua, me māia tā te ākonga, tāna pānui i ngā momo tuhinga huhua noa o tērā rau tau, o tēnei rau tau hoki, ā, me uaua anō ētahi o ngā whakatakotoranga o roto.
Kōeke 8
Me pānui te ākonga kia whai hua ai tana tātari i te hanga, i te kiko o te kōrero, i ngā āhuatanga whai hua hoki o ngā tuhinga uaua.
Ngā pūkenga 
Kōeke 5
Ko te tāutu i ngā momo tuhinga huhua noa.
Kōeke 6
Ko te whakamahi i ngā mōhio hei whakatutuki i tāna i hiahia ai.
Kōeke 7
Ko te āta pānui me te tātari anō i ngā tuhinga roa.
Kōeke 8
Ko te tāutu i te whānui o ngā uauatanga o roto i ngā tuhinga.
Ka whakarite ngā ākonga i ngā whakaaro e pā ana ki te rohe.
Te kawenga 
Ngā whare a Rauru
Tukuna ngā ākonga ki te tīpako tētehi whare a Rauru. Kātahi ka tū ngā ākonga kia kōrero atu ētehi whakaaro e pā ana ki tēnā whare.
Te wā o te korekore, te kukunetanga o te whakaaro, Ranginui rāua ko Papatūānuku, ngā uri a Rangi rāua ko Papa
Whai rapuhia ngā upoko nei mō ngā whakautu o ēnei pātai:
He aha ...? 	Ko wai ...? 	
Kei mua ...? 	Kei muri ...? 	
Kei waenganui ...? 	Kei runga ...? 	
Kei raro ...? 	Kei roto ...? 	
Whakatinanahia ngā kōrero a ngā atua me Rangi rāua ko Papa i te reo o kuia, o koroua mā. Whakaoratia te wheako i ō rātou kare ā-roto hei whakaaturanga o te ngākau hei putanga mō te pōuri, te harikoa, te pukuriri, ahatia. Hopukina te whakaaturanga nei ki runga rīpene kōrero, rīpene ataata rānei.
Ētehi ingoa atua
Ngā kupu āhua
Hoatu tētehi kupu āhua o te upoko nei ki ia ākonga.
rangahaua 	pūhana 	hīrere 	pīata 	
mūmuhu 	rorohio 	pōkare 	ngaehe 	
kotokoto 	ngateri 	whirinaki 	tirotirohia 	
Anei te mahi mā ia ākonga:
•	Ki ōu whakaaro, he aha te tikanga o tēnei kupu? Tuhia ōu whakaaro.
•	Kimihia te kupu i roto i te upoko nei. He aha te horopaki o te kupu i roto i tēnei upoko? 
•	Tirohia tētahi pukapuka taki kupu (Wiremu, Ngata, Biggs, Ryan) mō te kupu nei. Whakatauritehia te whakamārama a te pukapuka taki kupu ki tāu i whakaaro ai. 
Te tipuna nei a Tiki
Hei mahi takitoru
Wehea te upoko ki ngā wāhanga e toru. Ko te wāhanga tuatahi, ko Tiki; tuarua, ko Māui; tuatoru, ko Rauru. Hoatu tētehi o ngā wāhanga e toru ki ia ākonga i roto i ia rōpū. Mā ia ākonga tāna ake wāhanga e pānui. Mā ia ākonga tāna ake wāhanga e whakamārama atu ki waenganui i te takitoru.
Te takutai moana
Ārahina ngā ākonga kia kimikimi haere mō ngā kupu āhua. Kātahi ka pūtohutohu ngā ākonga kia tito tētahi rotarota mō te takutai moana ki ēnei kupu āhua.
He tohu pānga ika – Whakaitū me Moerangi – Te kāhui rere
Tukuna ngā ākonga ki te tāutu tētehi maunga. Kātahi ka kōrero ngā ākonga i ō rātou whakaaro mō taua maunga. Whakarite ngā kōrero mō ngā maunga e toru. Kōrerohia te āhuatanga mīharo pai o ngā maunga me ngā marae kāinga e piri ai.
Te kukunetanga o te whakaaro
Te pō e whiwhia 	Te pō e rawea 	
Te pō e weu 	Te pō e kune 	
Te pō e keu 	Te pō e huri 	
Te pō e pēpeke 	Te pō e tuturi 	
Te pō e maranga 	Te pō e matika 	
Te pō e tū mai 	  	
Mā ngā ākonga te mahere nei e pānui kia ako mō te raupapa o te āhua o te pō. Kātahi ka mahi takirua kia whakaputa ngā whakaaturanga mō te āhuatanga o te pō. Kātahi ka whakarite ki te pukapuka.
Ranginui rāua ko Papatūānuku
Tukuna ngā ākonga kia whai rapu atu mō ngā take o ngā mea raruraru ai a Ranginui rāua ko Papatūānuku.
Ngā uri a Rangi rāua ko Papa
Ka āta pānui ngā ākonga i te upoko nei. Kātahi ka kimikimi haere ngā ākonga mō ngā ingoa tika e pā ana ki ēnei pātai.
•	Tokorua ngā wāhine. Ko ... rāua ko ...
•	Ko te atua o te ngahere. Ko ... 
•	He rākau. Ko ... (He whakahoki kē tēnei, engari he wānanga anō te wānanga) 
•	Kei te rū whenua au. Ko ... 

Tuhituhi (Pānui)
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
•	Ngā whāinga paetae
•	Ngā pūkenga 
•	Te kawenga 
Ngā whāinga paetae 
Kōeke 5
Me mārama, me whai hua, me whānui ngā momo tuhinga a te ākonga, me te āta aro anō me pēhea te whakaraupapa tika i ngā kaupapa.
Kōeke 6
Me hāngai, me tika te rere o ngā tuhinga a te ākonga, ā, ka kitea tōna auahatanga i roto i ngā momo tuhinga huhua noa.
Kōeke 7
Ka taea e te ākonga te tuhi ahakoa pēhea te roa, te poto, te pūtake kē rānei; me mārama, me hāngai hoki taua tuhinga.
Kōeke 8
Me matatau te ākonga ki te tuhituhi i ngā momo tuhinga huhua noa, mō ngā kaupapa huhua, ā, ka kitea te hōhonu o te whakaaro me te hihiri ki te kaupapa.
Ngā pūkenga 
Kōeke 5
Ko te whakatakoto kupu kia mārama, kia raupapa anō ōna whakaaro.
Kōeke 6
Ko te tūhonohono me te whakaraupapa i ngā whakaaro kia ngāwari ai te pānui.
Kōeke 7
Ko te whai i ngā takinga tuhituhi e pai ake ai te whakatakoto kōrero.
Kōeke 8
Ko te whakaputa i ōna ake whakaaro ki ngā kaupapa uaua, kaupapa hōhonu.
Te kawenga 
Ko te nuinga o te tuhinga o ngā upoko he papai mō ngā tūmomo tuhinga taki. Me tīpako ngā ākonga i tētehi upoko kia tautito atu tētahi pūrongo mō te moheni hītori, mō te moheni mātauranga matawhenua rānei. Anei te takotoranga me ētehi pātai kia āwhina te whakaotinga o tēnei wāhanga.
Te wehenga o Rangi rāua ko Papa
Mā ia akonga tētahi rārangi e pānui ā-waha. Kātahi ka pūtohutohu ngā ākonga kia tito ngeri mō te wehenga.
Ētehi ingoa atua
Tohutohua ngā ākonga kia whai rapuhia ēnei kupu o te upoko nei. E kore e taea te katoa o ngā kupu te whai rapu atu. Porohitatia ngā āhuatanga me ngā atua ka taea te whai rapu.
Ngā āhuatanga 	Ngā atua 	
•	harikoa
•	matekai
•	kaha
•	pupuhi
•	wera
•	pukuriri
•	poto
•	pōuri
•	pīata
•	tangi
•	pai
•	māuiui
•	ngenge
•	tīaho
•	hīrere
•	whirinaki
•	hūmārie
•	rapua
•	wero
•	kotokoto
•	āwhinatia	•	Haumiatiketike
•	Hine Tītama
•	Tangaroa
•	Tū-te-nganahau
•	Rongo
•	Papatūānuku
•	Rūaumoko
•	Rehua
•	Ranginui
•	Tāwhirimatea	
Ingoa upoko

Ko te whakatakotoranga
Kei hea ... ?
Ko wai ... ?
Nā wai ... ?
Mō wai ... ?
He pēhea?
Ko ngā take me ngā tūranga mahi
He aha te take nui?
He aha ētehi atu take?
Mō te mutunga
He aha ngā hua i puta mai?
Whakarāpopotongia ngā kaupapa me ngā take i te mutunga.

Mātakitaki (Whakaatu)
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
•	Ngā whāinga paetae
•	Ngā pūkenga 
•	Te kawenga
Ngā whāinga paetae 
Kōeke 5
Ka mōhio, ka whakamārama ake te ākonga i ngā hua o te nohotahi a te reo ataata me te reo ā-waha.
Kōeke 6
Ka whai haere, ka mārama te ākonga ki ngā wāhanga reo ataata āhua roa tonu, ā, ka taea te whakamārama atu te āhua o te hononga atu o ēnei ki te reo ā-waha.
Kōeke 7
Ka whai te ākonga i ngā whakaaturanga reo ataata āhua roa ake, ahakoa te kaupapa, ā, e mārama ana ia ki te pūtake o aua whakaaturanga.
Kōeke 8
Ka arotake te ākonga i ngā hua o te whakaaturanga reo ataata e whakamahia ana i ngā wāhi huhua noa e pā ana ki ngā take huhua noa.
Ngā pūkenga 
Kōeke 5
Ko te whakamārama atu i te hononga o ngā tohu reo ataata ki ngā tohu reo ā-waha.
Kōeke 6
Ko te whai haere i te kaupapa o te whakaaturanga.
Kōeke 7
Ko te whai māramatanga mai i te noho tahi a te reo ataata me te reo ā-waha.
Kōeke 8
Ko te tāutu i ngā āhuatanga o te reo ataata e puta ake ana i ngā āhuatanga huhua.
Te kawenga 
Ngā uki a ngā Rauru Kiitahi
Me āta tiro ngā ākonga te upoko nei, kātahi ka hanga tētahi whakaheke o ngā whakapapa. Mā tēnei mahi ka mōhio ko wai ka moe i a wai, ā, ko wai ka puta i a wai?
Hei tauira
Wharawhara = Aroaro-te-rangi 
  	| 	
Whaitiri = Kaitangata
Te Āwhiorangi me Te Iwiora Tama-i-parea – Ngā Ruaiti
Hei mahi takiwhā
Tirohia ngā whakaahua o te upoko nei. Tukua ngā ākonga kia tāutu tētehi whakaahua hei whakamārama ā-waha ngā whakaaro mō te āhuatanga.
Ngā whare a Rauru
1.	Tāngia tētehi pikitia o ngā whare a Rauru me ōna āhuatanga.
2.	Ka pūtohutohu ngā ākonga kia whakatau atu te āhuatanga o te tipuna. Mā te whakatau atu ka taea e ngā ākonga te mōhio mai ko wai tērā whare.
Te wā o te korekore
Hoatu tētehi rārangi o te upoko nei ki ngā ākonga kia tā hei pikitia, kātahi ka whakakiko atu taua i te reo-ā-tinana.
Te kukunetanga o te whakaaro
Hoatu tētehi rārangi o te pō ki ngā ākonga, kātahi ka whakakiko atu i te reo ā-tinana. I muri i tēnā ka whakakiko te raupapa o te upoko nei i te reo-ā-tinana.
Ranginui rāua ko Papatūānuku
Hei mahi ā-rōpū
Kia whitu ngā rōpū. Mā ia rōpū e whiriwhiri tētehi kōwae o tēnei upoko hei tirohanga mā rātou. Whakatinana atu te upoko nei mā te kanikani.
Ētehi ingoa atua
Tukuna ngā ākonga ki te tīpako tētahi atua kia tāngia atu tōna āhuatanga whakanui hei pikitia.

Whakaatu (Mātakitaki)
Ka kapi katoa i runga i tēnei whārangi ngā take e whai ake nei. Ki te heke haere ki tētahi pū take, pāwhiria te hononga e hāngai ana:
•	Ngā whāinga paetae
•	Ngā pūkenga 
•	Te kawenga 
Ngā whāinga paetae 
Kōeke 5
Ka taea e te ākonga te whakamahi te huhua o ngā āhuatanga reo ataata hei whakawhiti whakaaro.
Kōeke 6
Me hāngai te reo ataata o te ākonga ki te kaupapa, ki te pūtake o te whakaaturanga, me te hunga mātakitaki.
Kōeke 7
Ka whakamahia e te ākonga te huhua o ngā āhuatanga reo ataata i ngā horopaki huhua noa, kia tutuki tāna i pīrangi ai.
Kōeke 8
Me whai hua, me mārama te whakamahi a te ākonga i te huhua noa o ngā āhuatanga reo ataata, reo ā-waha.
Ngā pūkenga 
Kōeke 5
Ko te mātau ki te huhua o ngā āhuatanga reo ataata.
Kōeke 6
Ko te whiriwhiri i ngā ariā matua o te kaupapa kia whakaaturia atu.
Kōeke 7
Ko te tāutu i ngā hua o te whakaaturanga e pīrangitia ana.
Kōeke 8
Ko te whakamārama i ngā hua o te reo ataata ki te reo ā-waha.
Te kawenga 
Ngā uki a ngā Rauru Kiitahi
Whakatauritea ngā momo tautakotoranga atu mō ngā whakaheke o ngā whakapapa. Hei tauira, he tuhinga, he pikitia, he rākau, he mahere, he taki kōrero.
Ngā whare a Rauru
He wā tēnei mō ngā ākonga kia pāhekoheko atu ngā tānga o ngā tīpuna ki te aroaro o ngā ākonga katoa. He wā whakatauritenga, he wā āta tirohanga atu o ngā tānga kē o ngā tīpuna.
Te kukunetanga o te whakaaro me Ranginui rāua ko Papatūānuku
He wā tēnei mō ngā ākonga kia pāhekoheko atu ngā reo ā-tinana ki te aroaro o ngā ākonga katoa. Hopukina ngā reo ā-tinana ki runga rīpene ataata.
Ētehi ingoa atua
Whakatauritea atu ngā tānga o ngā atua ki ngā tīpuna nā. Kātahi ka pātai atu, "He aha ngā rerekētanga i waengapū i ēnei tānga o ngā atua ki ngā tīpuna?" "He aha te take mō tēnā?" "He ōrite pea ngā tānga, he pēhea ai?"

Ngā hono ki ētehi atu marautanga
Tikanga ā-Iwi
Te ahurea me te tuku ihotanga
Whāinga paetae
Taumata 5
Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o ngā huarahi i whakawhanaketia ai, i puritia ai, i urutautia ai te tuakiri ahurea me te tuakiri ā-whenua, mā te whakamārama i te whakawhanaketanga, te pupuritanga, te urutaunga, te whakaaturanga o te tuakiri o te motu.
Taumata 7
Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o ngā huarahi e taea ai e te takitahi, e te rōpū te whiwhi oranga i waenga o ngā ahurea, mā te tauira i ngā āhuatanga e neke ai te tangata mai i tētahi tūwāhi ahurea ki tētahi atu wāhi.
Te ao hurihuri
Whāinga paetae
Taumata 5
Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o te whakaawenga o ngā tūāhua o mua, i ngā tūhono i roto i tētahi rōpū, i waenga rōpū, me te haere tonu o ēnei whakaawenga, mā te tāutu i ngā tūāhua o mua e noho motuhake ana ki ētahi tino hapori, tino iwi.
Taumata 6
Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o te huarahi e rapu mōhio ai te tangata mō ngā mahi o mua me ngā huarahi o ētahi tino mahi me ētahi tino tirohanga i whakaatahia mai e ngā pūkete o mua, mā te whakamārama i ngā huarahi e taea ai te tiki atu ngā whakaaturanga o mua mā te huarahi o ngā tūmomo mātāpuna rerekē.
Taumata 8

Ka taea e te ākonga te whakaatu i ōna mōhiotanga me ōna māramatanga o ngā huarahi e whakaata ai ngā whakapono, ngā take me ngā tūāhua o nāianei i te panoni pāpori me te ukiuki, mā te tāutu i ngā pūnaha whakapono o nāianei, a ētahi tūmomo hapori, a ētahi ahurea, a ētahi whenua me te whakamārama hoki i te hiranga o ēnei.
Ka tūhonohono ngā upoko katoa o Te Wharekura 73 ki te marautanga o Tikanga ā-Iwi.
Ngā Toi
Ngā mahi a Te Rēhia – Mōhiotanga
Whāinga paetae
Kōeke 5
Ka whakaatu te ākonga i ōna māramatanga o te mokowā me te hangarau i roto i ngā tūmomo mahi a Te Rēhia.
Kōeke 6
Ka whakawhanake mōhio te ākonga mō tā te tinana me tā te reo whakatau, i roto i ngā horopaki o ngā tūmomo mahi a Te Rēhia.
Kōeke 7
Ka whakamātau te ākonga i ngā tūmomo mahi me ngā tukanga o Ngā mahi a Te Rēhia.
Ngā pūkenga
Kōeke 5
Kia taea e te ākonga te rangahau i ngā mokowā me ngā taputapu hangarau a ētahi atu ahurea.
Kōeke 6
Kia taea e te ākonga te arotake i ngā pūkenga whakamahia ai e te kaiwhakatau.
Kōeke 7
Kia taea e te ākonga te whakamahi i Ngā Mahi a Te Rēhia hei whakawhiti ariā.

He papa kupu
m		
marae kāinga	he kāinga i piritahi rā ki te marae	
t		
tānga	he mea i tāngia	
w		
whai rapu	ka kimi mō tētehi mea	
whakakiko	kia kaha ake, kia nui ake te whakaaturanga	
whakatau	he reo ā-tinana, kāore he kupu